شتابسنج چیست؟ راهنمایی برای تحلیل ارتعاش
یک شتاب سنج عبارت است از مبدل (یا حسگر) که حرکت مکانیکی را — بهویژه شتاب تولیدشده توسط ارتعاش یا ضربه — به یک سیگنال الکتریکی متناسب تبدیل میکند. این حسگر با فاصلهٔ زیاد پرکاربردترین حسگر در نگهداری و تعمیرات پیشبینانه و پایش وضعیت است. با اندازهگیری سرعت تغییر سرعت یک نقطه روی یک دستگاه، شتابسنج دادههای خام را فراهم میکند که به یک تحلیلگر امکان تشخیص طیف گستردهای از نقصهای مکانیکی و الکتریکی را میدهد — از عیوب یاتاقان تا عدم تعادل و ناهمترازی.
در کیتهای بالانس در محل، شتابسنج اصلیترین حسگر است: حسگر ارتعاش Vibromera یک شتابسنج صنعتی است که همراه با دستگاههای Balanset ارائه میشود.
۱. تعریف: هستهٔ اندازهگیری ارتعاش
شتاب کمیت طبیعی برای اندازهگیری در ماشینآلات چرخان است، زیرا نیروهای دینامیکی که به ماشین آسیب میرسانند — نیروی گریز از مرکز ناشی از نقطهای سنگین، ضربهٔ ناشی از پوستهپوسته شدن مسیر غلتش یاتاقان — با شتاب متناسباند. شتابسنج مستقیماً به این نیروها پاسخ میدهد، به همین دلیل در قلب تقریباً هر آنالایزر ارتعاش و دادهجمعکن مدرن قرار دارد.
یکی از مزایای عملی شتابسنج این است که سیگنال شتاب آن را میتوان بهصورت الکترونیکی انتگرالگیری کرد: یک بار تا سرعت (mm/s) بهدست آید، و دو بار تا جابجایی (میکرون) بهدست آید. بنابراین یک حسگر واحد با نصب مناسب، هر سه واحد ارتعاش کلاسیک را پوشش میدهد و به تحلیلگر اجازه میدهد هر کدام را که یک نقص معین را به بهترین شکل آشکار میکند، انتخاب کند.
۲. شتابسنجها چگونه کار میکنند؟ اصل پیزوالکتریک
اگرچه چندین اصل فیزیکی وجود دارد، اکثریت قاطع شتابسنجهای مورد استفاده در ماشینآلات صنعتی بر پایهٔ اثر پیزوالکتریک کار میکنند. توالی کار ساده است:
- بلور پیزوالکتریک: در داخل حسگر، یک جرم لرزهای کوچک به یک عنصر پیزوالکتریک متصل است — معمولاً یک سرامیک مانند PZT، یا در حسگرهای ردهبالا یک بلور کوارتز با تراش دقیق.
- اعمال نیرو: وقتی دستگاه میلرزد، محفظه همراه آن حرکت میکند. بهدلیل لختی، جرم داخلی در برابر آن حرکت مقاومت میکند و نیرویی بر بلور وارد میکند — برابر، طبق قانون دوم نیوتن، با جرم ضربدر شتاب.
- تولید یک سیگنال: یک بلور پیزوالکتریک تحت تنش مکانیکی، بار الکتریکی کوچکی تولید میکند که مستقیماً با نیروی واردشده و در نتیجه با شتاب متناسب است.
- خروجی: الکترونیک داخلی این بار را شرطی کرده و آن را از طریق یک کابل به یک دستگاه جمعآوری داده یا سیستم پایش بهعنوان نمایش آنالوگ شتاب در آن نقطه منتقل میکند.
نحوهٔ آمادهسازی این بار، دو خانوادهٔ رایج را تعریف میکند. حسگر با خروجی بار بار خام را به یک تقویت کننده بار خارجی میفرستد و دماهای بسیار بالا را تحمل میکند. در صنعت، نوع IEPE (یا حالت ولتاژی) بسیار رایجتر است؛ این نوع، تقویتکننده را در خود حسگر تعبیه میکند و ولتاژی با امپدانس پایین تولید میکند که بهخوبی از طریق کابل دوسیم معمولی منتقل میشود. مقاومترین طراحیها از ساختار برشی استفاده میکنند که بلور را از خمش پایه و گذراهای حرارتی جدا میکند.
۳. انواع شتابسنجها
کاربردهای مختلف به حسگرهای متفاوتی نیاز دارند که هر یک نقاط قوت خاص خود را دارند.
شتابسنجهای همهمنظوره
اینها اسبهای کاری نظارت صنعتی هستند. آنها معمولاً یک حساسیت با حساسیت ۱۰۰ میلیولت بر گرم و محدوده فرکانسی مناسب برای اکثر ماشینآلات رایج مانند پمپها، موتورها و فنها — تقریباً از ۲ هرتز تا ۱۰ کیلوهرتز.
شتابسنجهای MEMS
شتابسنجهای سیستمهای میکروالکترومکانیکی (MEMS) مبتنی بر سیلیکون، بسیار کوچک، کممصرف و مقرونبهصرفه هستند. اگرچه از نظر تاریخی حساسیت کمتری نسبت به انواع پیزوالکتریک داشتهاند، دستگاههای مدرن MEMS بهسرعت در حال پیشرفتاند و در لوازم الکترونیکی قابلحمل، سامانههای خودرویی، گرههای نظارت بیسیم و تأسیسات پایش وضعیت کمهزینهتر رایجاند.
شتابسنجهای پیزومقاومتی
این حسگرها که برای آزمون ضربه و حرکت کمفرکانس به کار میروند، تا فرکانس صفر هرتز (شتاب مستقیم) پاسخ میدهند؛ این ویژگی آنها را برای اندازهگیری شتاب ثابت در سانتریفیوژ یا حرکت کند یک وسیله نقلیه مناسب میسازد.
شتابسنجهای فرکانس بالا
این حسگرها که برای ثبت رویدادهای با فرکانس بالا مانند آسیبهای اولیه به چرخدندهها و یاتاقانها طراحی شدهاند، از جرم لرزهای کوچکتر و فرکانس تشدیدی بالاتر بهره میبرند و امکان اندازهگیری دقیق تا ۲۰ کیلوهرتز یا بیشتر را فراهم میکنند — محدودهای که در آن تکنیکهایی مانند تحلیل پوششی و روش پالس شوک جای میگیرند.
۴. مشخصات کلیدی و انتخاب
هنگام انتخاب شتابسنج، مهندسان چندین پارامتر را در نظر میگیرند:
- حساسیت (mV/g): حساسیت بالاتر، خروجی قویتری تولید میکند که برای تشخیص ارتعاشهای سطح پایین مناسبتر است؛ ۱۰۰ mV/g استاندارد صنعتی رایج است.
- پاسخ فرکانسی: باندی که حسگر در آن با دقت اندازهگیری میکند. این باند باید فرکانسهای خطای مورد انتظار دستگاه را پوشش دهد و با حاشیهای کافی پایینتر از فرکانس طبیعی (تشدیدی) خود حسگر باشد.
- محدوده دما: سنسور باید در برابر دمای سطحی محل نصب خود مقاومت کند؛ یک سنسور دما اغلب برای نظارت ترکیبی در همان محل قرار میگیرد.
- روش نصب: نحوهٔ اتصال حسگر — پیچ مهاری، چسب یا آهنربا — بهشدت بر دقت فرکانسهای بالا اثر میگذارد. نصب با پیچ مهاری طبق ISO 5348 بهترین کوپلینگ و بیشترین پهنای باند قابل استفاده را فراهم میکند؛ آهنربا برای پایش روت مناسب است اما حد بالای فرکانس را کاهش میدهد. نصب نامناسب میتواند یک رزونانس نصب کاذب ایجاد کند که خود را به صورت یک نقص در دستگاه جا میزند.
میتوانید افت پهنای باند ناشی از یک روش اتصال مشخص را با محاسبهگر رزونانس نصب شتابسنج پیش از متعهد شدن به یک طرح نصب برآورد کنید.
۵. کاربردها در پایش وضعیت
شتابسنجها زیربنای تقریباً هر وظیفهٔ تحلیل ارتعاشات هستند، از جمله:
- برنامههای نگهداری پیشبینانه: گردآوری دادههای روتین در یک مسیر برای دنبال کردن روند وضعیت دستگاه و پیشبینی خرابیها.
- تشخیص عیب: مشخص کردن دقیق عدم تعادل، ناهمسوئی, سستی و سایش یاتاقان از طیف ارتعاش.
- آزمون پذیرش: تأیید اینکه ماشینآلات جدید یا تعمیرشده با مشخصات ارتعاش مانند ISO 20816 (جانشین مدرن ایزو ۱۰۸۱۶) مطابقت دارند.
- تحلیل مودال: مطالعهٔ فرکانسهای طبیعی و شکلهای حالت از یک سازه.
بالانس میدانی یکی از پرچالشترین این کارهاست، زیرا هم به دامنه و هم به فاز ارتعاش یکبار در هر دور نیاز دارد. یک دستگاه قابل حمل دوکاناله مانند Balanset-1A دو شتابسنج خود را میگیرد، آنها را با پالس دورسنج همگام میکند و بهطور مستقیم دامنه و فاز ۱× را در یاتاقانهای خودِ دستگاه در سرعت عملیاتی اندازهگیری مینماید — و بدین ترتیب سیگنال خام شتابسنج را به ضرایب تأثیر و وزنهای اصلاحی مورد نیاز برای بالانس کردن روتور در محل تبدیل میکند.